Trong Đông y, bệnh sốt rét được gọi là vãng lai hàn nhiệt hay là ngược bệnh. Bệnh này trong sách Thương Hàn và Kim Quỹ Yếu lược nói về mạch và chứng, pháp và phương rất rõ. Chứng vãng lai hàn nhiệt có triệu chứng là hậu miệng đắng, cổ họng khô, hoa mắt hay trong lồng ngực, hai bên sườn đầy hơi bí bích lắm mạch huyền tế.
Chứng này chủ yếu thuộc loại bệnh Thiếu dương, môi trường thụ bệnh ở bán biểu, bán lý. Có khi nó còn hợp với bệnh Thái dương và bệnh Dương minh. Tóm lại nó thuộc bệnh tam dương. Chúng tôi đã gặp trường hợp người bệnh sốt rét uống nhiều thuốc kinin hoặc tiêm nhiều kinfoc làm cho ra quá nhiều mồ hôi nên bệnh nhân chỉ còn mỗi ngày một cơn sốt nóng nhẹ nhưng cơ thể lại suy nhược hẳn di, mắt lờ đờ như buồn ngủ, nhức đầu, hoa mắt, chóng mặt, mất ăn mất ngủ… mạch vi tế hoặc mạch vi vô lực. Khi tổng hợp đủ mạch và chứng hậu thi thuốc điều trị sẽ thuộc loại bệnh Thiếu âm. Cho nên dùng bài “Phục Linh Tứ Nghịch Thang” gia quế nhục sẽ chữa khỏi.
Qua đó, có thể thấy rằng bệnh tam dương vì quá phát nên đổi thành bệnh tam âm. Căn cứ vào mạch và chứng trong khi chẩn đoán, thấy bệnh thuộc vào loại bệnh hình nào chữa theo loại bệnh hình ấy, không nên quá chú trọng vào loại bệnh phát trước.
Từ đó liên hệ với bệnh sốt rét rừng do ký sinh trùng sốt rét gây nên. Nếu chỉ dùng thuốc kháng sinh chữa bệnh mà không bồi bổ cơ năng thì bệnh nhân càng suy nhược: một phần bởi các loại virus, phần nữa bởi chính các loại thuốc kháng sinh ấy gây nên. Đấy là chưa nói đến những thương tổn khác trong cơ thể như: Hồng cầu bị phá hoại…
Có thể chữa bệnh sốt rét rừng mạch vi tế với bài “Bạch truật phụ tử thang” (trong “Kim Qui Yếu Lược”) với các vị: Bạch truật, gia thường sơn (tám rượu sao), binh lang, thảo quả, chế bán hạ, chích cam thảo và quế chi. Nếu mạch vi vô lực, đại tiện không thực và chân lạnh thì dùng bài “Phục Linh Tứ Nghịch Thang” kết hợp bạch truật và các vị như bài trên.
Chống ký sinh trùng sốt rét bằng các vị thuốc: Thường sơn, binh lạng, thảo quả, chế bán hạ; trong khi các vị khác có chức năng phục hồi thế quân bình âm dương trong cơ thể, nhằm giúp cơ năng tăng tiến để có đủ khả năng tự đề kháng với ký sinh trùng. Và quan trọng là khi cơ thể khỏe mạnh, trở lại thế cân bằng thì môi trường sống của ký sinh trùng sẽ bị phá vỡ, vì thế tự khắc nó sẽ chết đi. Nhờ đó, bệnh nhân sẽ ăn ngủ được, sức khoẻ tăng dần lên, sau một thời gian sẽ khỏi bệnh và khoẻ hẳn.
Trong quá trình điều trị, nếu cơn sốt đã giảm nhẹ, chỉ còn cảm giác hơi gai gai rét ở xương sống, có thể bỏ thường sơn, vì thường sơn có tác dụng chống ký sinh trùng sốt rét mạnh nhưng lại làm ra nhiều mồ hôi, bất lợi cho cơ thể, chỉ dùng binh lang, thảo quả, chân bán hạ cũng đủ chống ký sinh trùng khi nó đã yếu sức đi rồi. Khi hết ớn rét ở xương sống, chúng tỏi bỏ nốt bỉnh lang, thảo quả, chế bán hạ, uống tiếp nguyên đan trên cho đến khi khoẻ hẳn, bệnh không tái phát nữa. Nếu có sốt cách nhật thì thêm hà thủ ô vào.
Thời gian chữa bệnh, nếu cơ năng bệnh nhân không suy nhược lắm thì chữa theo phương pháp này trong vòng một tháng thì khỏi, sức khoẻ trở lại nhanh chóng. Tuy nhiên, đối với trường hợp người bị bệnh lâu ngày, nhất là đã chữa nhiều thứ thuốc làm cho ra nhiều mồ hôi quá mà không khỏi, chữa theo phương pháp này đòi hỏi liều lượng sử dụng cao hơn và mất nhiều thời gian hơn. Có như vậy mới chắc chắn là bệnh không trở lại nữa.
Đặc biệt, trong quá trình điều trị: người nào biết giữ gìn vệ sinh, theo đúng lời thầy thuốc, chủ yếu là việc ăn uống kiêng khem, cách ly phòng sư, thì bệnh rất nhanh khỏi. Còn những người không coi trọng lời thầy thuốc, để cho nhiều yếu tố khách quan đưa đến, thì việc chữa bệnh sẽ kéo dài thời gian. Chính vì thế, việc tiên đoán được thời gian khỏi bệnh rất khó chính xác.