Trương Trọng Cảnh có nói: “Thầy thuốc giỏi chữa bệnh từ khi chưa phát bệnh” vì thế mà phương pháp trị bệnh của ông chữa môi trường thụ bệnh mà khỏi bệnh.
Trương Trọng Cảnh đã hệ thống hóa và tinh giản hóa lý thuyết lục kinh vào trong sáu loại bệnh hình sáng lập ra phương pháp Biện chứng luận trị.
✓ Sáu loại bệnh hình là: bệnh Thái dương, bệnh Thiếu dương, bệnh Dương minh, bệnh Thái âm, bệnh Thiếu âm, bệnh Quyết âm.
✓ Ba loại bệnh dương thuộc bản chất dương thiên thắng tức bệnh nhiệt, gọi là bệnh tam dương.
✓ Ba loại bệnh âm thuộc bản chất âm thiên thắng tức bệnh hàn, gọi là bệnh tam âm.
Sáu loại bệnh này, mỗi loại có mạch tượng và một nhóm hậu chứng đặc trưng của nó đi đôi với nhau làm mục tiêu để nhận thức từng loại bệnh và những phương thuốc thích nghi cho những trường hợp bệnh biến của từng loại bệnh ấy.
Sáu loại bệnh hình đó gồm có:
1. Bệnh Thái dương : mạch phù, đầu nhức, gáy cứng, phát nhiệt mà sợ rét. Bệnh tà có tính chất nhiệt ở cơ biểu, tức là ở vào phần tổ chức mặt ngoài của cơ thể.
2. Bệnh Thiếu dương: mạch huyền tế hoặc trầm khẩn, miệng đắng, cổ họng khô, mắt hoa, phát cơn rét đến cơn nóng, trong lồng ngực và hai bên sườn đầy hơi bí bách lắm, người lìm lịm không muốn ăn uống, tim rạo rực, hay buồn nôn (đề cương). Bệnh tà cũng có tính chất nhiệt ở bán biểu bán lý, tức là bệnh tà không ở cơ biểu mà cũng không ở phủ tạng, ở vào khoảng xoang ngực và xoang bụng trên.
3. Bệnh Dương minh: mạch dại, bệnh tà có tính chất cực nhiệt xung thực, (chứa đầy) ở dạ dày và ruột, toàn thân nóng có mồ hôi, không sợ rét mà sợ nóng (đề cương). Bệnh Dương minh có hai chức trạng:
a. Toàn thân nóng lắm, ra nhiều mồ hôi, miệng khát, lưỡi khô, tim rạo rực, trong ruột không có phân táo kết, nhiệt tà ở dạ dày, ruột và tán mạn khắp thân thể từ trong ra ngoài cơ phục. Mạch tượng hiện ra phù hoạt hoặc hồng dại. Đó gọi là chứng “Dương minh kinh”.
b. Về chiều hôm phát cơn trào nhiệt (cơn nóng lên xuống đúng giờ), tay chân dâm dấp mồ hôi, bụng đầy cứng mà đau, đại tiện bí kết, mê man nói nhảm, bệnh nặng thì tinh thần hoảng hốt, mê man không biết sự việc gì, nhãn cầu lờ đờ mất vẻ trong sáng, mắt nhìn trừng trừng, có cơn ho, tay suyễn nhẹ, tay quờ quạng (tục gọi là “bắt chuồn chuồn”); lưỡi có khi có gáu vàng hoặc đen, trên mặt lưỡi có nổi gai và nóng hôi hổi. Mạch tượng hiện ra trầm, thực mà có lực. Đó gọi là chứng “Dương minh phủ”, cũng gọi là chứng “Chính dương dương minh”… Chứng này nguy cấp hơn chứng trên, và là chứng nặng nhất trong ba loại bệnh tam dương.
4. Bệnh Thái âm: mạch hoãn và nhược, bụng đầy và đau từng lúc, ăn vào thì thổ ra, đi ngoài luôn luôn (đề cương). Bệnh tà có tính chất hàn tỳ và vị (bệnh này khác với bệnh Dương mình là hàn ở tỳ và vị thuộc về chứng hư; (bệnh Dương minh thì nhiệt tà ở vị và trường thuộc chứng thực).
5. Bệnh Thiếu âm: mạch vi, tế, chỉ sợ rét không sợ nóng, mà chỉ hay buồn ngủ (tinh thần bạc nhược, mắt lơ mơ có trạng thái nửa thức nửa ngủ), tay chân giá lạnh (đề cương). Bệnh tà có tính chất cực hàn chủ yếu ở tâm và thận, hàn tà còn ở khắp cơ thể từ trong phủ tạng ra ngoài cơ nhục.
Đề cương của bệnh thiếu âm chỉ cử ra mạch tượng và chứng hậu đặc trưng: chỉ hay buồn ngủ của nó làm mục tiêu để phân biệt với năm loại bệnh hình kia, nhất là phân biệt với bệnh Dương minh; vì hai loại bệnh này, trong khi có sốt thương hàn, thường hay phát hiện những chứng trạng tương đối giống nhau; nếu không chú ý có tế nhận đề cương của hai bệnh, sẽ có thể nhầm lẫn thì rất nguy hiểm. Bệnh Thiếu âm có chứng hoãn và chứng cấp đều là bệnh nặng.
6. Bệnh Quyết âm: mạch vi, tế, hầu như muốn tuyệt hoặc trầm, trì, vô lực, tiêu khát (khát và uống nước không khỏi khát), khí từ hạ tiêu đưa lên xúc động vào tim, trong tim nóng và đau, bụng đói mà miệng không muốn ăn, ăn vào thì thổ ra giun, nếu uống thuốc hạ (hạ phân táo) thì đi ngoài không dứt (đề cương).
Bệnh tà căn bản thuộc hàn, có khi phần nửa người bên dưới là lạnh dồn nhiệt lên trên, cho nên nửa phần người bên trên nóng, do đó bệnh Quyết âm gọi là chứng thượng nhiệt hạ hàn; cũng gọi là chứng âm thắng dương thắng phục vì khi dương thắng thì nhiệt, âm thắng thì hàn. Bệnh tà chủ yếu ở can và tâm bào lạc là loại bệnh rất nguy cấp. (sẽ có ý kiến về bệnh Quyết âm ở phần Tâm đắc).
Bằng cách phân chia ra 6 loại bệnh hình, lương y Trương Trọng Cảnh đã tổng hợp và đúc kết lại để chữa trị bệnh được dứt điểm, đồng thời giúp các bộ phận khác trên cơ thể con người được cải thiện, tránh mắc bệnh tuyệt đối.